Του Ψαλιδάκου Πούλου, εργαστήριο Αρθρογραφίας γνώμης με τον Σωτήρη Σιαμανδούρα
Η Ιστορία δουλεύει με τους χάρτες. Ιστορικούς Άτλαντες τους ονόμαζε κάποτε και συναπεικονίζει, κατά κάποιον τρόπο τα δύο υλικά της, τον χώρο και τον χρόνο, μέσα σε αυτούς. Στα νιάτα μου (που ανήκουν πλέον…στην Ιστορία), ως φοιτητής, είχα ένα ολόκληρο εξαμηνιαίο μάθημα αφιερωμένο στο βυζαντινό σύνορο. (Ζόρικο μάθημα. Έφτυσα αίμα για να το περάσω).
Προσέξτε: Το βυζαντινό σύνορο. Λες και ήταν ένα και το ίδιο για χίλια χρόνια. Λες κι ήταν ένας ο χάρτης.
Δεν ήταν καθόλου έτσι, βέβαια. Όταν έβλεπες τις διάφορες ιστορικές φάσεις της αυτοκρατορίας, ο χάρτης άλλαζε μέγεθος, διαστελλόταν και συστελλόταν, άλλαζε σχήμα, γινόταν αγνώριστος σχεδόν, άλλοτε ένα σκυλάκι, άλλοτε μια αρκούδα κι άλλες φορές ένα φύλλο δέντρου. Κάθε χάρτης και μια νέα συνθήκη, που τερμάτιζε έναν αιματηρό πόλεμο.
Έμοιαζε παιχνίδι, ένα ιδιότυπο παζλ.
Δεν ήταν όμως…
Το αίμα
Τα σύνορα χαράσσονται και επαναχαράσσονται (και οι χάρτες σχεδιάζονται και επανασχεδιάζονται) –τότε όπως και πάντα- με τίμημα το αίμα. Τι γίνονταν οι άνθρωποι που βρίσκονταν εκατέρωθεν των συνόρων κάθε που ο χάρτης άλλαζε; Η ιστορία τους αγνοούσε…
Θυμήθηκα τώρα την κυρία Μ.Μ. και το μάθημά της, καθώς έχουν κατακλυστεί τα μέσα ενημέρωσης τους τελευταίους μήνες από τους χάρτες της Παλαιστίνης. Από το β΄ μισό του περασμένου αιώνα μέχρι σήμερα: 1946, 1947, 1949-1967, 2000. Πόσες αλλαγές στο χάρτη, πόσο χυμένο αίμα…
Και οι συνειδήσεις
Η Ιστορία και η Γεωγραφία είναι τα δεσμά μας, τα όριά μας. Φυλακίζουν μέσα τους όχι μόνο τα σώματά μας αλλά και τις συνειδήσεις μας. Κάθε φορά που αυτά μετακινούνται, μεταβάλλονται, αναστατώνονται, ή ακόμη, πιο δυσδιάκριτο και γι’ αυτό ίσως πιο επικίνδυνο, κάθε που γίνεται προσπάθεια να αλλάξουν, κάθε φορά που μπαίνει η ιδέα της αλλαγής τους, οι συνειδήσεις των απλών ανθρώπων -υποκειμένων κι αντικειμένων ταυτόχρονα της ιστορίας- μεταβάλλονται μαζί τους. Αντίσταση και υποτέλεια, οικονομική παγκοσμιοποίηση και διεθνιστική αλληλεγγύη, νεωτερικότητα και παράδοση, πατρίδα και οικουμένη αλλάζουν θέσεις στον χάρτη του εγκεφάλου μας. Στολές, τραγουδια, πατριωτισμός κλπ, που χτες διακωμωδούσαμε, ειρωνευόμασταν, κάναμε νούμερα επιθεώρησης, σήμερα γοητεύουν.
Όχι μόνο αίμα λοιπόν αλλά και πόση σύγχυση!
Ένας άλλου είδους χάρτης
Συγχυση! Καθώς είπα τη λέξη, ένας άλλου είδους χάρτης μου ήρθε τώρα στο νου. Για σκεφθείτε! Αφού έτσι κι αλλιώς κάθε χαρτογράφηση είναι μια προσπάθεια να μπει μια τάξη στο χάος, να αναπαρασταθεί αυτό που δεν βλέπουμε, ο χώρος που είναι πολύ μεγάλος για να τον εποπτεύσουμε και του δίνουμε ένα σχήμα υπό κλίμακα, θυμήθηκα έναν άλλου είδους χάρτη. Που επιχειρεί αυτός να οριοθετήσει το αόρατο. Τη συνείδησή μας. Τις κοινωνικές και τις πολιτικές αντιλήψεις, την κοσμοθεωρία μας. Τις στάσεις μας απέναντι στον κόσμο και το σήμερα που γίνεται Ιστορία (να την πάλι η ιστορία!) Ανάλογα με τις απαντήσεις σου, λοιπόν, τοποθετείσαι στον πολιτικό χάρτη Τέσσερα τεταρτημόρια αυτός: Authoritarian-Liberal (απολυταρχικός-φιλελεύθερος) ο ένας άξονας, που έχει σχέση με τα κοινωνικά θέματα Left-Right (αριστερός-δεξιός) ο άλλος, που σε τοποθετεί ανάλογα με τις οικονομικές σου αντιλήψεις. Πού τοποθετούνται, μ’ άλλα λόγια, οι οπαδοί της ελευθερίας και πού εκείνοι της κοινωνικής δικαιοσύνης και της οικονομικής ισότητας; Στην πιο σοβαρή του εκδοχή, ο χάρτης αυτός σε τοποθετεί στις τέσσερις μεγάλες κατηγορίες που προκύπτουν από τον συνδυασμό των δύο αξόνων. Στην πιο εκλαϊκευμένη, σε βγάζει από τη δύσκολη θέση την ώρα της κάλπης, αφού σου υποδεικνύει… ποιο κόμμα αντιστοιχεί στις αντιλήψεις σου!
Χωρίς πυξίδα
Τι σχέση έχουν όλα αυτά μεταξύ τους; Μήπως νομίζετε πως έχασα τον δρόμο μου, χωρίς πυξίδα σε αχαρτογράφητα νερά; Ας κάνω μια ύστατη προσπάθεια να καταλήξω. Σε καιρούς τέτοιους, συγκρούσεων και σύγχυσης, όπως οι σημερινοί, οι λέξεις χάνουν το νόημά τους, γίνονται περισσότερο ρευστές, το δίκαιο και το άδικο θολώνει, ορκισμένοι αντισημίτες υπερασπίζονται το δίκαιο του Ισραήλ στην «αυτοάμυνα» (οι πιο ειλικρινείς χρησιμοποιούν μάλιστα τη λέξη ζωτικό χώρο), αριστεροί και ελευθεριακοί θεωρούν θεμιτό να προστατεύεται μια κοινωνία «ανοχής και ελευθερίας» από τον ισλαμικό ολοκληρωτισμό, βομβαρδίζοντας ανηλεώς. Αυτή τη διαστροφή των εννοιών των λέξεων εν καιρώ πολέμου την επεσήμανε από τους πρώτους ένας (τι άλλο;) μεγάλος ιστορικός. Ο Θουκυδίδης, στο ακόμη και σήμερα συγκλονιστικό όταν το διαβάζεις κομμάτι της «παθολογίας» του πολέμου, όπως ονομάζεται. Κι είναι σα να μην έχει αλλάξει τίποτε δυόμισι χιλιάδες χρόνια τώρα…
Όπως και να χει, ζόρικο πράγμα η Ιστορία. Όταν τη διαβάζεις για να δώσεις εξετάσεις. Μα ακόμα πιο ζόρικο όταν τη ζεις, ή καλύτερα, όταν την υφίστασαι. Μακάρι να γινόταν τουλάχιστον μάθημα. Αλλά η Ιστορία, κατά τη γνωστή εγελιανή ρήση (και αντίθετα με τις προσδοκίες του Θουκυδίδη), το μόνο που μας διδάσκει είναι ότι κανείς δεν διδάσκεται από αυτήν.